SAYILAR VE FORMÜLLER

Sözkonusu; yıldızlar da, atomlar da ve okyanuslardaki akıntılar ya da dünyamızdaki rüzgârlar da olsa, eşyalar arasındaki bağı ancak yargılarımızda sayı ve formüller yoluyla kavrarız.

Sayı ve formülsüz ne uçak yapılabilir, ne tünel açılabilir ve ne de köprü kurulabilir bugün.

Her gün dünyamızın dört bucağındaki okullarda milyonlarca öğrenci basit ve bileşik sayılardan sözeder; matematik, orantı ve dizilerle uğraşır. Bir dik üçgende hipotenüsün karesinin, öbür kenarlar karelerinin toplamına eşit olduSunu kanıtlarlar.

Sayıları basit ve bileşik olmak üzere ilk olarak ayıran Pİtagorasçılar olmuştur.

Matematik orantı ve dizilerle ilk olarak uğraşanlar da yine onlardır.

Biz Pîtagorasçıları, salt Pitagoras teoremi aracılığıyla anımsarız. Oysa, onlar yalnız bu teoremi kurmamış, bir üçgendeki açılar toplamının iki dik açıya eşit olduğunu da kanıtlamışlardı.

Sokakta yürürken, evlerin, bir yanında tek ve öbür yanında çift sayılarını gördüğümüzde bile, yine Pita-gorasçılar çıkar karşımıza. Çünkü sayıları cifi ve tek diye ayıranlar da Pİ-tagorasçılardı.

Evrenin incelenmesinde, sayıların büyü önemini ilk kez gösterenler de onlardı yine.

Ne var ki, Pitagorasçıların öğretilerinin temeli yanlış oiup bilim İçin de zararlıydı.

Pitagorasçılara göre, “sayı her şeydir. Eşyanın başlangıcı ve temeli madde değil, sayıdır.”

Bu yanlış yargı, bilimi Tales’ten beri yürümükte olduğu doğru yoldan saptırıyordu.

” Pitagoras dünyada uyumun bozu-lamayacağından ve yüzyıllardır süregelen düzenden söz eder. “Fırtınanın sarstığı bu düzeni yeniden kurmalı” derdi.

Heraklit’in karşılığı, Pitagoras’ın-kinden başkaydı.

—”Pitagoras”, derdi; “öbürlerinden daha iyi uğraşmış bilimle.” Başkalarının düşünce temeli üzerinde kendi felsefesini, yani çok bilmeyi ve düzmece bilimi kurabilmişti. “Çok bilmek, akla hizmet etmez. Etseydi. Pitagoras’la Hesiodos’a, Hekateos’-)a, Ksenofanes’e de bir şeyler öğretmiş olurlardı.”

Yabancılar şaşkınlıkta:

—”Öyleyse, kimden akıl öğrenmeli?” diye sorarlardı.

—”Gözlerimiz ve kulaklarımız bizim öğretmenimizdir

Dinlemek, bakmak gerek. Bunlar-sız bir şey öğrenilmez. Bütün doğa dumana dönmüş olsa bile, dünyayı koklayarak öğrenmemiz gerekirdi. Doğanın sesine kulak vermeli. Yalnız dinlemek yetmez, duyduğunu anlamalı da. Eğer insanın ruhu anlayışsız-

sa, gözlerle kulaklar kötü araçlardır. Gözlere kulaklardan daha fazla güvenilir, onlara da her zaman inan olmaz. Doğa gizlenmeyi sever, sırlarına sokulabilmek gerek. Doğanın sesini dinleyin. Kendi kendinize sorular sorun. İnsan, sonsuz bir dünyadır, evrenin benzeridir.

Çevrenize bakın. Her şey hareket ediyor, her şey akıyor. Bir ırmağa iki kez girilmez. Güneş bile her gün başka doğar. Hiç bir yerde durgunluk yok. Ah, derdi Homeros; taunlar arasında da, insanlar arasında da düşmanlık olmasa! Ama, o zaman her şey kaybolur. Biri için ölüm olan, bir başkası için yaşamdır. Ocakta yanan odunun ölümü, ateşin dogmasıdır.

Evren eskiden ve şimdi olduğu gibi kendi yasalarına göre yanan ve yavaş yavaş sönen canlı bir ateş olarak, İleride de var olacak tek varlıktır. Evren ateşi söndüğünde, dünya meydana gelir, her şey soğur ve yoğunlaşır.

Sonra tüm dünyayı saran bir yangın her şeyi yeniden ateşe çevirir. Böylece doğuş ve yok oluş, yaşam ve ölüm birleşir. Bu arada savaşan ana öğeler dünyanın uyumunu meydana getirirler. Evren bir sazın telleri gibidir. Saz çalarken telleri bir çekeriz, bir bırakırız. Çekmeyle bırakmanın birleşmesinden uyum doğar. Evren, bir kaos olmayıp bir uyumdur. Görünen düzensizlikte, kendine özgü tam bir düzen vardır. Her şey zprunluğa bağlıdır. Zorunluğun itkisi, her canlıyı besine yaklaştırır. Gökteki güneş bile, kendi sınırlan dışına çıkamaz…”

Eski inancı yıkan yeni öğreti, balta girmemiş bir ormanda ve kentin gürültüsünden uzak dağlarda işte böylece olgunlaşıyordu. Zorunluluk ve evreni yöneten değişmez yasa üstüne öğretiydi bu.BİR DÖNÜŞÜM DAHA: LOGOS ÖĞRETİSİ

Heraklit yeni bir ad anjürtlu.

“Nomos” (yasa) mu demeli ya da “kosmos” (evren düzeni) mu? Yoksa hem söz, hem de akıl anlamına gelen “logos” mu demeliydi?

Yeni düşünceleri eski sözlerle tanımlamak güçtür. Heraklit, akılla kavranılan ve kendisine doğanın da, insan aklının da bağlı olduğu evren yasası fikrini “logos” sözünün en doğru “ifade” ettiğini sanıyordu.

Yüzyıllar sonra insanlık “doğada durgunluk olmadığını, doğanın durmadan değişip yenilettiğini ilk olarak Heraklit anladı” diyeceklerdi. İnsanların en bilgilileri, koca bilgenin şu sözlerini tekrar edeceklerdi: “Evren, eskiden ve şimdi olduğu gibi, kendi yasalarına göre yanan ve yavaş yavaş sönen canlı bîr ateş olarak ileride de var olacak tek varlıktır.”

Heraklit herkesin kör olduğu karanlık bir dünyada, tek görür insan gibi yaşıyordu. İnsanların yakında gözlerinin açılacağından da umudu yoktu.

tnsanlan hor görmeyip onların arasında yaşayan tüm bilgilerini İnsanlara veren bilgeler vardı.

Bunlardan biri de Ampedokles’-ti. Ampedokles de Heraklit gibi bir kral ailesindendi. Dedeleri Sicilya’da-ki Akragant kendinde hükümdarlık etmişlerdi.

Akropot’da doğup büyüdüğü halde Ampedokles, hükümdarlığı kesin olarak reddetmişti.

Ampedokles, “İnsanlar kafalarına yeni yabancı bir şey girerken zorluk çekerler” derdi. Ama insanlardan uzak durmaz, zihinleri açılsın diye onlara bildiklerini öğretirdi.

Kendisinden önce Tales’in Anak-simandros’un, Anaksimenes’in ve

Heraklit’in başladıktan işe devam ediyordu.

Ampedokles’e göre; evren, şu dört öğeden meydana gelmişti Ateş, su, toprak, hava!

Olmuş olan, olmakta olan ve olacak olan her şey, salt bunlardı. Bunların birleşmesiyle eşyalar oluşurlar; birbirlerinden ayrılmasıyla da eşyalar değişirdi. Hiçbir şey yok olmaz, yoktan da hiçbir şey var olmazdı. İnsanların ölme ve doğma dedikleri, yalnızca bir birleşme ve ayrılma’ydı.