Tarihin İlk Senet Örnekleri

Kıymetli vesaik’in ilk şekli, kumpanyalar (şirketler) kurumlarca çıkarılmış hisse senetlerî’ydi. Hollandalılar bunlara “acile”, Almanlar “ak-tie*\Fransızlar “action” dediler. Bir alacaktan farklı olması için hisse senetlerine mülkiyet hakkı tanındı. Belirli bir faiz alması yerine, değişken, temettü alması ön görüldü. Hisse senetlerine dayalı anonim şirketler gelişme gösterdiler. Çünkü bunlar, ticaret girişimleri, gemi donatımları için konulmuş ana parayı, maden, tekstil, cam, seramik ve şeker sanayii atanında olduğu gibi aynı şekilde bankacılık ve sigortacılık konularında da kutlanmak olanağını vermekteydi.

Hisse senetleri borsalarda onaylanıyor, Amsterdam, Londra, Hamburg ve Lyon’da alınıp satılıyordu. -Paris taşınmaz değerler pazarı, ilk zamanlar Hotel de Soissons’da çalışmaktaydı, ancak pek ciddiye alınmıyordu; çünkü orada tütün tabakaları, saatler ve bastonlar da satılmaktaydı (1709).

Borsalarda ve bankalarda parasal işlemler çok yönlü oldu: Peşin para’-yla ve vade’yte satınalmalar; serbest satış, temdit, ipotek ve teminat karşılığı avans verme işlemleri yapılıyordu. Hisse senetleriyle türlü oyunlara girişmenin gittikçe sayıları artan salonlarda ve kumarhanelerde rulet, zar ve iskambil oynamaktan çok daha kazançtı olduğu anlaşılmıştı. Kumar oyunlarına ve piyangolara yönelik büyük düşkünlük, soylu yaşamın ayrılmaz bir parçası haline gelmişti. Bu da gittikçe genel yaşayışta göze çarpar nitelikte bir zıtlık oluşturuyordu. XVII. yüzyıl, değerli madenlerin çıkarılması yeterince geliştirilmediğjnden para darlığı çekmişti. Bu nedenle de fiyatlarm düştüğü sıkıntılı bir yüzyıldı. XVIII. yüzyılda her şey değişti. Yalnızca dünyada altın üretimi iki katına çıkmakla kalmadı, kıymetli vesaik ve kredi de buna eklendi. Böylece bu yüzyıl, ticaretin gelişip büyüdüğü, fiyatların yükseldiği ve kumar tutkusunun da doruk noktasına çıktığı, değer düşürümcü bir yüzyıl oldu.

Üst üste başarılarından dolayı Hollandalılar, büyük çapta oyunlara girişebilecekleri en uygun zamanı kollamasını bitmediler. Doğu Hint Kumpanyası’mn olağanüstü kazancından başlan dönmüş halde birbirlerine karşı bol keseden gereksiz işlere kalkışıp, altın ödeyerek lâle soğanları almaya ve bunlar daha ellerine geçmeden bir başkasına satmaya koyuldular (1639). Lâle piyasasında bir gün içinde fiyatların yirmi kat birden yükseldiği görüldü, pek çok kişi bu çılgınca oyuna katılabilmek için evlerini İpotek bile ettiler.

Çiçek oyunundan çok dahn buy tan çıkarıcı olan, parayla yapılan düzenlemelerdi. Daha önceleri nııklf alışverişinde dolaşımdaki sikkelerin kur değerlerini değiştirdiklerinde, hüerirte geçen «kıymet vesaik»

kümdarlar da aynı yolu izlememişler miydi? Fransa’da I,ouİs D’or piyasaya çıktığında 10 İngiliz Lirası değerindeydi (1640): Bir yüzyıl sonra değeri, geçici bir süre 72 Liralık bir fırlama yaparak, 20 lirada durmuştu, fspan-ya’da gümüş duro (ünlü Piaster) 8 re-al’den 20 real’e tırmanmıştı. Kutsal Roma İmparatorluğu’nda laler, 90 kreuzer (metelik) değerde duruyordu. Oysa, Otuz Yıl Savaşları sırasında 510 metelik olmuştu. İsveç ve Rusya gibi birkaç devlette büyük bakır sikkelere belli bir kur değeri veriliyorsa da, bunların ticaretteki değerle hiçbir ilişkisi yoktu. Yine de kâğıt paraT bu çeşit karanlık işlemler için kullamlage-len madenlerden kuşkusuz çok daha uygundu.

Günün birinde Kanada’da Jactju-es de Meulles adlı bir levazım binbaşısının yapacağı ödemeler için elinde hiç nakit kalmayınca, aklına iskambil kağıtlarını resmi mühürle damgalayıp, üzerlerine bir para değeri yazmak geldi (1685). iskambiller zorlama bir kur değeriyle piyasaya çıktı ve Fransa’dan para gelir gelmez de nakit parayla değiştirildi. Bu deney yeni ufuklar açtı ve tek örnek olarak da kalmadı.

Fransa’da darphane müdürü yeni sikkelerin basımı dolayısıyla zor duruma düşmüştü. Dolaşımdan kaldırılmış sikkeler, yedek sikkeler hazır-lanamadan toplanmış bulunuyordu (1701). Müdür de para değiştirme heveslilerine, geçici olarak paranın yerini tutacak işaretli kâğıtlar verdi. Rahat bir çözüm yoluydu bu ve daha sonraları da anımsanacaktı.