Teknoloji.Tc

Çinliler ve Persler kâğıdı değerli madenin yerine koymayı çok önceden biliyorlardı. Avrupa’da da Venedik’in uygulamasından sonra Amsterdam, İsveç, ingiltere ve îskoçya bankaları piyasaya banknot sürmeyi göze aldılar. İskoçyalı hasta bir kumarbaz ve mali konularda da üstün bir kişi olan John Law, çok miktarda kâğıt paranın ticarete canlılık vereceği ve devletin gücünü de büyüteceği düşüncesine vardı. Fransa’nın kral naibini de buna inandırdı. Bir bankanın kuruluş İznini aldı. Bu banka, yatırılan paraya karşılık hamiline yazılı alacak senetleri veriyordu. Amsterdam “banka guldeni” örneğine göre bu senetler maden paranın uğrayacağı değer dalgalanmalarının dışında kalacak, dolayısıyla herkes bu senetleri yeğleyecekti. Bu bakımdan John Law’ın değerli kâğıtları için zafer kesindi. Gerçekten de Law’m banknotları büyük ilgi gördü, ayrıca ödeme darlığına da son veriliyordu. Ancak gereksinmenin üstünde çoğaltılması gibi bir tehlikeyi de içermekteydi.
Bunlar için yatırım atanı bulunup çoğaltılmaları sakıncalı gösterilemez miydi? Law, “Compagnie d’Oecident” adıyla, Mississippi bölgesinin koloni yapılarak sömür inmesini amaçlayan bit ticaret şirketi kurdu, sonra da haltça bu şirketin hisse senetlerini sundu. Şirket altın bulacak, düşieri gerçekleştirecek, şunu yaparak, bunu edecekti… Halk, kâğıtları kapıştı. 500 liralık bir hisse senedinin değeri 20.000 liraya fırladı. Piyasaya çıkarılması için yetki verilen miktar 100 milyonluk hisse senedi’-ydi, gerçek miktar ise üç milyara yaklaşmıştı (1720).

Gelgeldim, borsa oyunlarının kötü sonuçları da vardı: Fiyatlar yükseliyordu. Tahıl üç katı pahahlanmış-tı, balmumundan mumların fiyatı beş kat, kahveninki yedi kat artmıştı. Bankanın borsayı ardısıra sürüklediği Quincampoix Sokağı’nda borsa oyuncuları partiyi vuruyor ya da yok oluyorlardı. Şirket ile banka birleşti, devlet borçlarını üstlendi, hazine dairesiyle kaynaştı ve devleti de, tüm ekonomiyi de kendine çekti. Fransa sonu korkulu bir oyun oynuyordu şimdi.

Aynı dönemde ingiltere de benzer bir sarhoşluğa kendini kaptırdı (1711). İngiliz “Law”ın adı Robert Harley’di; şirket de, Mississippi Güney Denizi Kumpanyası. Şirket hisse senetlerini elden çıkardı temettülerini İngiltere Bankası’nın I knotlarıy-la ödedi ve hazine bonolarını alıp bunları kendisininkilerle değiştirdi. Quincampoix Sokağı’nın benzerine Londra’da “Change Alley” deniyordu. Orada 10″ liralık hisse senedinin 2.000 liraya -idığı görüldü (1720). İngiltere de ı nsa gibi tehlikeli bir oyun oynuyordu ve onun gibi de oyunun çekiciliğine kapılmıştı. Paris, Mississippi ile büyülenmişti; Londra da hâlâ güney denizlerinin düşlerini görüyordu. Güney denizi modası giyimde, kuşamda, uşakların kılığında ve arabalarda bile kendini göstermişti. Düşler kurmak, şirket kurmaya yol açıyordu: Kimi kurşundan gümüş yapmak İstiyor. Kimi “perpetuum mobilc” (yani devri daim makinesi) icat etmeye kalkıyordu. Peki, bu delilerin aklını başına getirmenin yolu yok muydu? Kumpanya, gerçek dışı tasarıları uygulamayı amaçlayan bütün kuruluşları yasa dışı ilân etti. Fakat atılan bu adım, kendi eylemine de yan gözle bakılmasına yol açtı. Kumpanya, hisse senetlerinin kur değerine uygun bir temettü dağıtabilmek gücünü gösteremeyince zor durumda kaldı.

Law’ın başarısızlığa uğramasında İngilizlerin etkisi yok değildi. Güney Denizi Kumpanyası’nın çökmesinde de Fransızların bir rolü vardı. Her iki girişim de aynı fırtınada batmıştı. Law kurtuluşu kaçmakta aradı. Londra’da da bir bakan canına kıydı. Fakat İngilizlerle Fransızlar bundan iyi ders almışlardı, bu nedenle de, gelecek kuşakların ayakta kalabilmesi için dengeli bir para düzenine döndü.

Bununla birlikte sonuç bakımından her iki girişim arasında farklar vardı; Güney Denizi Kumpanyası’nın İflasıyla ne İngiltere Bankası küçük düşmüştü, ne de onun çıkardığı kâğıt para değerini yitirmişti. Oysa, Mis-sissippi Şirketi’nin çökmesi, aynı zamanda bankanın da şirketi olması nedeniyle, Fransa’da kâğıt paranın saygınlığını iki paralık etmişti.

Başka devletlerde de kâğıt para denemeleri oldu: Buna savaşların parasal desteklenmesi İçin İspanya ve Avusturya, II. KaOıerina’nın banka rublesi ya da “Assignatzia”nın çıkarılması İznini vermesiyle Rusya ve ilk kıpırdamaları arasında “Dollar”ın doğduğu genç Amerika örnek gösterilebilir.